เตา Think

สำรวจวิธีปลุกตัวเองของคนในอดีต ที่ทั้งแปลก ฉลาด และสร้างสรรค์กว่าที่คิด ทุกเช้าในปัจจุบัน หลายคนเริ่มต้นวันด้วยเสียงนาฬิกาปลุกจากโทรศัพท์มือถือ เสียงที่บางครั้งทำให้เราต้องกดเลื่อนซ้ำแล้วซ้ำอีกก่อนจะยอมลุกจากเตียง แต่ลองจินตนาการดูว่า หากย้อนเวลากลับไปในยุคที่ยังไม่มีนาฬิกาปลุกไฟฟ้า มนุษย์จะตื่นนอนให้ตรงเวลาได้อย่างไร ความจริงแล้ว ก่อนที่เทคโนโลยีจะพัฒนาขึ้นเรื่อย ๆ ผู้คนในอดีตมีวิธี “ปลุกตัวเอง” ที่หลากหลาย ตั้งแต่การพึ่งพาธรรมชาติ ไปจนถึงการใช้สิ่งประดิษฐ์ที่น่าทึ่ง และแม้กระทั่งการจ้าง “คนปลุก” เป็นอาชีพจริงจัง เมื่อธรรมชาติกลายเป็นนาฬิกาปลุก หนึ่งในวิธีพื้นฐานที่สุดของคนในอดีต คือการใช้สภาพแวดล้อมรอบตัวเป็นตัวกำหนดเวลา ฟาติมา ยากูต ศาสตราจารย์ด้านสุขภาพการนอน มหาวิทยาลัยซันไชน์โคสต์ อธิบายว่า แสงธรรมชาติเป็นหนึ่งในสัญญาณสำคัญที่ช่วยกำหนดจังหวะการนอนและการตื่นของมนุษย์ ในขณะที่ ซาชา แฮนด์ลีย์ ศาสตราจารย์วิชาประวัติศาสตร์ จากมหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์ ได้ให้ข้อมูลถึง เสียงของสัตว์ เช่น ไก่ขัน หรือเสียงกิจกรรมในฟาร์ม เป็นสิ่งที่ผู้คนคุ้นเคยและใช้เป็นสัญญาณของการเริ่มต้นวันใหม่ ในยุคที่ชีวิตประจำวันผูกพันกับการขึ้นและตกของดวงอาทิตย์ วิธีนี้ถือเป็น “นาฬิกาปลุกธรรมชาติ” ที่เรียบง่ายแต่มีประสิทธิภาพ ฝึกร่างกายให้เป็นนาฬิกาปลุกของตัวเอง นอกจากการพึ่งพาธรรมชาติแล้ว ผู้คนจำนวนมากยังใช้วิธีฝึก “นาฬิกาชีวภาพ” ของร่างกายให้ทำงานตามเวลา พวกเขามักเข้านอนและตื่นในเวลาเดิมทุกวัน เมื่อทำซ้ำอย่างสม่ำเสมอ ร่างกายจะเรียนรู้จังหวะเวลา และสามารถตื่นได้เองโดยไม่ต้องมีอุปกรณ์ใด ๆ

หลายคนอาจเคยมีประสบการณ์แบบเดียวกัน กดเปิดคลิปวิดีโอ ได้ยินเสียงตัวเอง แล้วรีบกดหยุดทันที พร้อมคำถามในใจว่า “นี่คือเสียงฉันจริง ๆ เหรอ?” ความรู้สึกขัดเขินหรือไม่สบายใจเมื่อได้ยินเสียงตัวเอง ไม่ใช่เรื่องแปลกเลย ในทางจิตวิทยา มันเป็นปรากฏการณ์ที่พบได้ทั่วไป และมีทั้งเหตุผลทางชีววิทยาและจิตใจซ่อนอยู่เบื้องหลัง เสียงที่เราได้ยิน ไม่ใช่เสียงเดียวกับที่คนอื่นได้ยิน เหตุผลแรกเริ่มจากร่างกายของเราเอง เวลาพูด เราไม่ได้ยินเสียงผ่านหูเพียงอย่างเดียว แต่ยังได้ยินผ่านแรงสั่นสะเทือนในกระดูกกะโหลกศีรษะ หรือที่เรียกว่า bone conduction โดย Christian Jarrett นักประสาทวิทยา อธิบายว่า ความแตกต่างระหว่างเสียงที่เราคุ้นเคยกับเสียงที่บันทึกไว้ เป็นเรื่องปกติทางชีววิทยา ไม่ใช่สัญญาณว่าเสียงของเราผิดปกติ แรงสั่นสะเทือนนี้ช่วยเพิ่มความถี่ต่ำ ทำให้เสียงของเราฟังดูทุ้มและเต็มกว่า เมื่อเทียบกับเสียงที่บันทึกไว้ นอกจากนี้ เสียงของแต่ละคนยังแตกต่างกันไปตามโครงสร้างของร่างกาย เช่น ความยาวและความหนาของสายเสียง (vocal cords) รวมถึงรูปทรงของลำคอและโพรงเสียง ซึ่งเป็นเหตุผลที่ทำให้เสียงของแต่ละคนมีเอกลักษณ์ไม่เหมือนกัน ข้อมูลจาก TIME อธิบายว่า เมื่อเสียงเดินทางผ่านอากาศเพียงอย่างเดียวอย่างในเครื่องบันทึกเสียง เราจึงได้ยินเสียงในแบบเดียวกับที่คนอื่นได้ยินจริง และนั่นคือเหตุผลที่เสียงที่ได้ยินจากการบันทึก มักฟังดูสูงกว่าและแปลกไปจากเสียงที่เราคุ้นเคย ความรู้สึก “ไม่คุ้นเคย” นี้ อาจเป็นจุดเริ่มต้นของความไม่สบายใจ ที่หลายคนไม่ทันสังเกต เมื่อเสียงไม่ตรงกับภาพตัวตนในใจ Dr.

ในโลกที่เต็มไปด้วยความไม่แน่นอนแบบทุกวันนี้ “ความกังวล” ไม่ได้เป็นเรื่องของคนบางกลุ่มอีกต่อไป แต่กลายเป็นอารมณ์พื้นฐานที่เกิดขึ้นได้กับคนทุกวัย ตั้งแต่เด็กที่กลัววันแรกของโรงเรียน วัยรุ่นที่กังวลเรื่องการยอมรับ ไปจนถึงผู้ใหญ่ที่แบกรับเรื่องงาน เงิน และครอบครัว คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ “จะกำจัดความกังวลอย่างไร” แต่คือ “เราจะอยู่กับมันยังไงโดยไม่ให้มันควบคุมชีวิตเรา” วัยเด็ก: จุดเริ่มต้นของความกังวลที่ “เป็นเรื่องปกติ” ความกังวลในเด็กมักเกิดขึ้นในช่วงของการเปลี่ยนแปลง เช่น การไปโรงเรียนวันแรก หรือการต้องแยกจากพ่อแม่ สิ่งสำคัญคือ อย่าทำให้เด็กรู้สึกว่าความกลัวของเขาเป็นเรื่องผิดปกติ เพราะยิ่งเราพยายาม “ปกป้อง” มากเกินไป เด็กอาจยิ่งรู้สึกว่าโลกภายนอกเป็นสิ่งที่น่ากลัว วิธีที่ช่วยได้คือ – รับฟังและยืนยันความรู้สึกของเด็ก– บอกเขาว่าความกลัวแบบนี้ “เกิดขึ้นได้กับทุกคน”– และเปิดโอกาสให้เขาได้ลองเผชิญสถานการณ์ทีละน้อย เพราะท้ายที่สุดแล้ว เด็กจะเรียนรู้ความเข้มแข็ง ไม่ใช่จากการหลีกเลี่ยงความกลัว แต่จากที่ “ผ่านมันไปได้” วัยรุ่น: เมื่อความกังวลเริ่มกลายเป็น “ตัวตน” วัยรุ่นเป็นช่วงที่อารมณ์เข้มข้นและซับซ้อน หลายคนเริ่มรู้สึกว่า “ฉันเป็นคนขี้กังวล” ทั้งที่จริงแล้ว มันอาจเป็นเพียงช่วงเวลาหนึ่งของชีวิต แรงกดดันจากสังคม โดยเฉพาะโซเชียลมีเดีย ยิ่งทำให้ความกังวลถูกขยายใหญ่ขึ้น สิ่งที่ช่วยได้คือ – เปิดพื้นที่ให้วัยรุ่นได้พูดถึงความรู้สึก– ชวนเขาตั้งคำถามกับความกลัว เช่น “จริง ๆ

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา กระแส nostalgia หรือความรู้สึกโหยหาอดีต ได้กลับมาโดดเด่นในวัฒนธรรมร่วมสมัย (Contemporary Culture) อย่างชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นการกลับมาของแฟชั่นยุค 90s เพลงเก่า หรือสื่อบันเทิงจากอดีต ปรากฏการณ์นี้ไม่ได้เกิดขึ้นเพียงในระดับวัฒนธรรมเท่านั้น แต่ยังเชื่อมโยงกับจิตวิทยาของมนุษย์และวิธีที่ผู้คนรับมือกับโลกปัจจุบันอีกด้วย ในทางจิตวิทยา nostalgia หมายถึงความรู้สึกโหยหาหรือคิดถึงอดีต ซึ่งมักเกี่ยวข้องกับความทรงจำส่วนตัวหรือช่วงเวลาที่มีความหมาย งานวิจัยด้านจิตวิทยาพบว่าเมื่อผู้คนคิดถึงความทรงจำในอดีต พวกเขามักจะมีอารมณ์เชิงบวกมากขึ้น รู้สึกมองโลกในแง่ดี และรับรู้ว่าชีวิตมีความหมายมากขึ้น  นักจิตวิทยาอธิบายว่า nostalgia เป็นอารมณ์แบบ “หวานปนเศร้า” (bittersweet emotion) เพราะแม้จะเกี่ยวข้องกับความสุขในอดีต แต่ก็มีความรู้สึกคิดถึงหรือเสียดายเวลาที่ผ่านไปด้วย อย่างไรก็ตาม โดยรวมแล้ว nostalgia มักเกี่ยวข้องกับผลลัพธ์เชิงบวกต่อความเป็นอยู่ทางจิตใจ นอกจากนี้ สิ่งกระตุ้น nostalgia สามารถเกิดขึ้นได้จากหลายอย่าง เช่น เพลง กลิ่น อาหาร หรือภาพถ่าย ซึ่งสามารถเชื่อมโยงผู้คนกลับไปสู่ความทรงจำเฉพาะช่วงเวลาในชีวิตได้ แม้ว่าความคิดถึงอดีตจะเกิดขึ้นกับทุกช่วงวัย แต่ข้อมูลจากการสำรวจผู้บริโภคพบว่า คนรุ่นใหม่ โดยเฉพาะ Gen Z และ Millennials เป็นกลุ่มที่ขับเคลื่อนกระแส nostalgia มากที่สุด

เคยไหมครับ ทั้งๆที่กลางวันก็ยังดูปกติดี ทั้งหัวเราะ และ มีความสุข แต่พอหัวถึงหมอนเมื่อไหร่ เรื่องฟุ้งซ่านก็เข้ามาก่อกวนใจเราอยู่เป็นประจำในทางจิตวิทยา อาการเหล่านี้เรียกว่า Rumination หรือ การย้ำคิด-คิดวนเวียน เป็นภาวะที่สมองดึงเรื่องราวด้านลบในอดีต สิ่งที่ทำไม่สำเร็จ คำพูดที่อยากแก้ไข หรือความกังวลในอนาคตมาทบทวนซ้ำๆ โดยไม่รู้ตัว เช่น ไม่รู้ตัวว่าเขาไม่รักตั้งนานแล้ว โอ๊ย เจ็บ!! และใครที่กำลังเป็นแบบนี้อยู่ ข่าวดีครับ !! จริงๆแล้วเรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องปกติทางกลไกของสมองครับ แล้วทำไมในช่วงเวลากลางวัน เราถึงไม่คิดมากกันนะ? นั่นก็เป็นเพราะในช่วงเวลากลางวันเรามีสิ่งเร้าเบี่ยงเบนความสนใจหลายอย่าง ไม่ว่าจะทั้ง กิจวัตรประจำที่ต้องทำ งานที่ต้องเคลีย สมองก็จะโฟกัสสิ่งตรงหน้ามากกว่าสิ่งที่เรากังวล หรือ พูดง่ายๆก็คือ ความคิดลบไม่ได้หายไป แค่เราไม่ได้ไปโฟกัสมัน แค่นั้นเลยครับ แต่กลับกันเมื่อถึงเวลากลางคืน สิ่งเร้าหายไป เหลือเพียงแค่ตัวคุณกับห้องสี่เหลี่ยมที่มืดมิด พร้อมกับความเงียบที่ดังขึ้น ทำให้สมองของเรากลับมาโฟกัสกับสิ่งที่เรากังวลอยู่ตลอด และช่วงเวลานี้เอง จะเป็นช่วงเวลาของระบบสมองที่เรียกว่า Default Mode Network ทำงานได้เป็นอย่างดีเลยล่ะ Default Mode Network คืออะไร?Default Mode Network (DMN) คือ

ปรากฏการณ์นี้ดูเหมือนเป็นเรื่องเล็ก ๆ ในโลกของภาพยนตร์ แต่ในความเป็นจริง มันสะท้อนคำถามทางจิตวิทยาที่ลึกกว่านั้นมากว่า เหตุใดมนุษย์จึงตอบสนองต่อการสูญเสียสัตว์ในเรื่องแต่งอย่างรุนแรงกว่าการสูญเสียมนุษย์ คำตอบไม่ได้อยู่เพียงในเทคนิคการเล่าเรื่องของภาพยนตร์เท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับ กลไกทางอารมณ์ของมนุษย์ ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับสัตว์ และวิธีที่สมองของเราประเมิน “ความเปราะบาง” ของผู้อื่น งานวิจัยด้านสังคมวิทยาและจิตวิทยาหลายชิ้นชี้ให้เห็นว่า ความเห็นอกเห็นใจของมนุษย์ไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าเหยื่อเป็น “มนุษย์หรือสัตว์” เพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับว่าผู้ชมมองว่าเหยื่อ เปราะบางเพียงใด การทดลองหนึ่งจากนักวิจัยที่มหาวิทยาลัย Northeastern (Boston, USA) ให้ผู้เข้าร่วมอ่านข่าวปลอมเกี่ยวกับเหยื่อ โดยสลับให้เหยื่อเป็น ผลลัพธ์ที่ได้ค่อนข้างน่าประหลาดใจ ผู้เข้าร่วมรู้สึกเห็นอกเห็นใจ ลูกสุนัขและสุนัขโตในระดับใกล้เคียงกับเด็กทารก และมากกว่าผู้ใหญ่ที่เป็นเหยื่ออย่างชัดเจน นักวิจัยอธิบายว่า เหตุผลสำคัญคือผู้คนมองลูกสุนัข หรือแม้กระทั่งสุนัขโตเต็มวัยว่า ต้องพึ่งพามนุษย์และไม่สามารถปกป้องตัวเองได้ จึงกระตุ้นสัญชาตญาณการปกป้องคล้ายกับที่มนุษย์มีต่อเด็กเล็ก กล่าวอีกอย่างหนึ่ง ในสายตามนุษย์ สัตว์เลี้ยงมักถูกจัดอยู่ในหมวดเดียวกับ “ผู้ที่ต้องได้รับการดูแล” ภาพลักษณ์ของ “ความบริสุทธิ์” ที่ทำให้สัตว์กลายเป็นเหยื่อที่สมบูรณ์แบบ ในเรื่องแต่ง มนุษย์สามารถเป็นได้ทั้งฮีโร่ และตัวร้าย แต่กับสัตว์กลับต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง สัตว์แทบไม่เคยถูกนำเสนอในฐานะผู้กระทำผิด พวกมันมักเป็นเพียงผู้ติดตาม เพื่อน หรือผู้ภักดีต่อมนุษย์เท่านั้น เมื่อสัตว์ตายในเรื่องเล่า ผู้ชมจึงรับรู้มันว่าเป็น การลงโทษสิ่งมีชีวิตที่ไร้ความผิดโดยสิ้นเชิง ความรู้สึกนี้สอดคล้องกับแนวคิดในจิตวิทยาที่เรียกว่า moral innocence